Tezene nedir?

Tezene köken olarak farsçadan dilimize geçmiştir. Saz çalarken tellere vurulan plastik mızrabın diğer adıdır.

Yöreden yöreye ve çalan kişiden kişiye değişiklik gösteren saz çalma sitilinede bu isim verilmektedir. 25.09.2012 trihinde İzmirde tedavi gördüğü hastanede hayatını kaybeden Neşet Ertaş Bozkırın Tezenesi olarak isimlendirilimişitir.

İç Anadolunun köylerinde yetişen Ertaş'a Bozkırdan gelme önergesiyle Bozkırın mızrabı sesi nidası anlamına söylenmektedir. İlk önceleri kiraz kabuğundan yapılan tezeneler, günümüzde plastikten yapılmaktadır.

Tezeneli halk çalgıları nelerdir?

Tezeneli halk çalgıları, çıplak elle veya tezene adı verilen küçük bir tür mızrapla (penayla) tellere vurulmak suretiyle ses çıkartılmasının sağlandığı çalgılardır. Tezeneli halk çalgıları arasında meydan veya divan sazını; bağlama, bozuk, tambura ve çöğürü; cura ve bulgarıyı; tar ve kopuzu sayabiliriz.

Meydan sazı telli-tezeneli halk çalgıları arasında en büyüğüdür. Üçerli dört grup olmak üzere toplam on iki teli vardır. Yanık bir sesi olan meydan sazı oldukça sade çalınır. Diğer telli-tezeneli çalgılara göre tok ve iniltili bir ses çıkarır.

tezene

Divan sazı, meydan sazına benzemekle birlikte, biraz daha küçüktür ve üçerli üç grup, toplam dokuz adet teli vardır. Olgun ve dokunaklı bir sese sahiptir. Bugün meydan sazının yerine daha çok divan sazı kullanılmaktadır. Özellikle aşıklar, bu saz türüne rağbet ederler. Bağlama ise, bu birbirine benzeyen üç saz arasında en sevilen ve en yaygın olarak kullanılan saz türüdür. Uzun saplı, ikişerden üç grup, toplam altı teli olan bir çalgıdır. İç Asya’da kullanılan eski bir çalgı olan kopuzdan türediği kabul edilir.

15. yüzyıldan itibaren Türkiye dışında, özellikle Balkanlar’da kullanılmaya başlanmıştır. Bu nedenle Yunanistan, Makedonya ve Bosna-Hersek halk müziğinde de bağlamaya rastlanır. Ortadoğu ve Kafkasya’da da, Irak, Suriye ve Azerbaycan’da kullanılır. Bağlamanın kendine özgü bir ses düzeni vardır. Bu ses düzenine bağlama düzeni denilir. Bozuk da aynı ailedendir. Kısa boylu (80-90 cm) ve üçerden üç gruplu, toplam dokuz telli bir çalgıdır. Açık ve berrak bir sesi vardır.

Tambura, boyu itibariyle bozuka benzemekle birlikte tel sayısı daha azdır (ikişerden üç grup, toplam altı telli) ve perde bağı bozuğunkinden fazladır (20-22 perde). Akordu, bozuk sazının akorduyla aynıdır. Tambur gibi çalınır, ancak tezene tutan parmağın dışındaki parmaklar bütün tellere vurarak ritm tutar. Çöğür çeşitli sazlara verilen ortak bir isimdir. Güney illerinde (Mersin’den diyarbakır’a kadar) bozuka, Doğu illerinde ise iki telli aşık sazlarına çöğür adı verilmektedir.

Cura telli-tezeneli sazlar ailesi içinde en küçük olanıdır. 50 ila 70 cm. Boyundadır ve üzerinde 7 ila 16 adet perde bulunur. Bağlama veya bozuk düzenlerinde akord edilebilir. Bazı yerlerde (örneğin Burdur ve Teke yöresinde) curanın tezene kullanmadan parmakla çalındığı görülür. Bulgarı da curaya benzer. Kayseri ve Toros bölgesinde görülür. Bir Türkmen çalgısı olduğu şüphesizdir, ancak günümüzde kaybolmaya yüz tutmuştur.

Tar, esasen bir Azeri çalgısıdır. Azerbaycan’da çok yaygın olduğu gibi, Azeri etkisine açık Doğu illerinde de kullanılır. Özel görünümüyle diğer sazlardan ayrılır. İki göbekli olup, göğsü diğer telli sazların aksine deri ile kaplıdır. İkişerden üç grup, toplam altı tele sahiptir.  Ayrıca akord tutulan dem telleri bulunur. Tezene ve tamburaya yakın bir tarzda çalınır. Bu sazlar genellikle tezeneyle çalınmakla birlikte, cura örneğinde olduğu gibi, zaman zaman parmakla çalındıkları da görülür.

Sözlükte "tezene" ne demek?

1. Çalgıç, mızrap.

Tezene kelimesinin ingilizcesi

prov. pick, plectrum.
Köken: Farsça

Yorumlar

Bu sayfa ait yorum bulunamadı. İlk yorum yapan siz olun.

Yorum ekle

Vazgeç